Friday, January 27, 2017

१२ दुर्वासा

१२ दुर्वासाको क्यारेक्टर चित्रित पोस्टर
‘त्यो माहोलमा चोर, गुण्डा र अपराधीमात्रै हुर्कन्छन् । मलाई ती कुकुरहरूको पटक्कै दयामाया लाग्दैन । ती त नालीका कीरा हुन् । त्यो टोलका केटाकेटीहरू हाम्रो सभ्य समाजको लागि एउटा ठूला खतरा हुन् ।’
आधुनिक चालढालकी महिलाले घृणाभावमा सुकुम्वासीलाई गालीको भाषा प्रयोग गरेपछि हत्याको मुद्दामा निर्णय लिन छलफलमा जुटेका १२ जना जुरीसदस्यमध्ये एक जुरुक्क उठ्छ । उनको अनुहारमा पोतिएको आक्रोश शब्दमा व्यक्त हुन्छ । भन्छ, ‘मेरो बाल्यकाल पनि त्यही सुकुम्वासी बस्तीमा बितेको थियो । त्यहीँको नालीमा खेलें, हुर्किएँ । मेरो शरीरमा अझ त्यहीँको गन्ध बाँकी होला । त्यसको अर्थ म नालीको किरो हुँ, कुकुर हुँ ?’
दुवैतिरको आक्रोश बढ्दा उनीहरूलाई चुप लगाउन अरू सदस्यलाई हम्मे पर्छ । त्यहाँको माहोल हेर्दा लाग्छ, उनीहरू कुनै मुद्दालाई किनारा लगाउन होइन, आफैँबीच भनाभन गर्न आएका हुन् । अमेरिकन नाटककार रेनाल्ड रोजको नाटक ‘ट्वेल्भ एंग्री मेन’को नेपालीकृत स्वरूप ‘१२ दुर्वासा’को दृश्य हो यो । मण्डला थिएटर, अनामनगरमा ११ माघबाट मञ्चन शुरु भएको नाटकले निम्न वर्गलाई उच्च वर्ग हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्ट्याएको छ । नाटकको नेपालीकरण गर्दा सीमान्त आवाजलाई स्थान नदिने यहाँको परम्परागत सत्ता, संरचना र मनोविज्ञानमाथि पनि ध्यान दिइएको छ । त्यसैले एउटा कालखण्डसम्म मधेश, महिला, जनजातिलगायतका सीमान्तकृत आवाजलाई सुन्नै नचाहने मूलधारको प्रवृत्ति नाटकमा जीवन्त उत्रिएको छ । 
कुनै पनि विषयमा छलफल गर्दा होस् या निर्णय लिँदा तथ्यलाई बिर्सेर तर्कमा भुल्ने र भावनात्मक हुने प्रवृत्तिमाथि नाटकले प्रश्न उठाएको छ । नाटकको निष्कर्ष छ, भावना र तर्कमात्रै मिसिएको लयालु संवेदनाले निर्णय वस्तुगत हुन सक्दैन । आफ्नै बाबुको हत्याको आरोप लागेको नाबालिग किशोरको मुद्दामाथि छलफल गर्ने क्रममा छोराले आफूलाई थप्पड हानेर हिँड्यो भन्दैमा नयाँ पुस्तालाई नै खराब देख्ने बाबु र गरिबलाई नालीको कीरा देख्ने धनाढ्य महिलाको दृष्टिकोणले त्यसलाई पुष्टि गरिदिन्छ । 
नाटकले समाजमा तथ्यपरक बहसमा जोड दिएको छ । सीमान्त आवाजलाई पर्याप्त सुन्न माग गरेको छ । केवल प्रतिक्रियात्मक छलफललाई निरुत्साहित गर्दै तथ्यपरक विश्लेषणमा जोड दिएको छ । त्यसका लागि रंगमञ्चमा सामान्यतया दर्शक बस्ने व्यवस्थालाई निर्देशकले परिवर्तन गरिदिएका छन् । मञ्च बीचमा छ, दर्शकले अगाडि र पछाडि बसेर नाटक हेर्न पाउनेछन् ।
सुरेश सापकोटाले नेपालीमा रूपान्तर गरेको नाटकलाई राजन खतिवडाले निर्देशन गरेका हुन् । १ फागुनसम्म मञ्चन हुने नाटक अभिनेता सरोज खनालको ‘थिएटर कमब्याक’का कारण पनि चर्चामा छ । नाटकमा पशुपती राई, सरिता गिरी, सृजना सुब्बा, सोमनाथ खनाल, अनुपम शर्मा, अभय बराल, बादल भट्ट, लक्ष्मी बर्देवा, विशारद बस्नेत, कुशल पाण्डे, पुष्कर कार्की र आयान खड्काको अभिनय छ ।
साभार: अन्नपुर्ण टुडे, शुक्रबार, १४ माघ, २०७३ 

बेड नम्बर ९९

बेड नं. ९९को दृश्य
टिप्पणी

‘म आफ्नी आमाको अवैध सन्तान हुँ । यो भन्दैमा के फरक पर्छ र ? मेरी आमा वेश्या हो भन्दैमा के फरक पर्छ र बेड नं ९८ ?’
मानसिक अस्पतालको ९९ नम्बर बेडमा रहेको बिरामीले ९८ मा रहेको बिरामीलाई सोध्ने यो प्रश्न भने कुनै बिरामी प्रश्न होइन । यसले जस्तै कठोर मानिसलाई समेत हल्लाउने सामथ्र्य राख्छ । त्यसैले हमेशा शान्त देखिने ९८ नम्बरको बिरामी आक्रोशित हुन्छ, त्यसको प्रतिरोध गर्छ । आफ्नी आमालाई लगाइएको कुनै पनि आरोप ऊ सहन सक्दैन । तर, ऊ त्यस्तो बिरामी हो, जसले आफ्नी पत्नीलाई त्यस्तै प्रकृतिको आरोप लगाएको हुन्छ । आफ्नी पत्नीको चरित्रहीनताको शंकामा ऊ आफ्नो मानसिक सन्तुलनलाई बिगारिरहेको हुन्छ । तर, यस्तो बेलामा समेत आफ्नी आमाप्रति भने ऊ कुनै शंका गर्न सक्दैन ।
थिएटर मल, सुन्धारामा नाटक ‘बेड नम्बर ९९’ ले यस्ता दृश्यमार्फत् महिलालाई हेर्ने पुरुष दृष्टिकोण र मनोविज्ञानलाई उतारेको छ । नाटकको यही दृश्यबाट पुरुष सोचको पर्खाल भत्किन शुरु हुन्छ । त्यसअघि बेड नम्बर ९९ मा महिलालाई आरोप लगाएर पुरुष बोलिरहेको हुन्छ, ‘जुनसुकै किसिमबाट भए पनि तिमीहरू मेरो खराबी देखाउन चाहन्छौ ।’ 
पुरुषग्रन्थीको एकोहोरोपनबाट ग्रस्त उसलाई आफ्नो खराबीमाथि कुनै शंका हुँदैन । शंका हुन्छ त केबल महिलामाथि, आफ्नै जीवनसाथीमाथि । ऊ स्वतन्त्रताको उद्घोष गर्छ, महिला स्वतन्त्रताको पनि कुरा गर्छ । अझ आफ्नो स्वतन्त्रतामाथि सानो चोट लाग्नु पनि असह्य लाग्छ । तर, व्यवहारमा महिलाको स्वतन्त्रताउन्मुख सानो कदमबाट पनि तर्सिन्छ । महिलाले खोजिरहेको स्वतन्त्रताको कारणमा आफ्नै संकीर्ण र गन्धे सोच थोपर्छ । भन्छ, ‘उसलाई हिस्टेरिया छ, यौनकी भोकी छ ऊ ।’ उसलाई शंका गर्छ कि आफूले जे–जति अनैतिक कार्य गरेको छ, त्यो उसकी जीवनसाथीले पनि गरेकी होला । यही शंकाले प्रेमिल सम्बन्धलाई कसरी ध्वस्त पार्छ भन्ने कथा नाटकमा भनिएको छ । त्यसलाई निदान गर्न अस्पतालको परिकल्पना गरिएको छ । त्यस्तो व्यवहारिक र वैचारिक अस्पताल, जहाँ उक्त मनोग्रन्थीलाई सरल तरिकाले फेर्न सकियोस् । 
नाटकको क्यानभास सानो छ, तर त्यसमा महिलाको सीमान्त आवाजलाई ठूलो स्वरमा महशुस गर्न सकिन्छ । लय मन छुने भएकाले त्यो स्वर कानलाई कम, हृदयले बढी महशुस गर्छ । 
थिएटर मल, सुन्धारामा ७ माघबाट नाटक मञ्चन भइरहेको छ । महेशविक्रम शाहको कथालाई निर्देशक घनश्याम श्रेष्ठले रूपान्तरण गरेर नाटकको परिकल्पना गरेका हुन् । २९ माघसम्म नाटकमा श्याम खड्का, विकास जोशी, शुष्मा कोइराला, रेनुका कार्की, शुशिला लक्ष्मी महर्जन, श्रीनेहा पोखरेल, केशव रिजाल, गणेश पौडेललगायतको अभिनय छ ।
साभार: अन्नपुर्ण टुडे, शुक्रबार, १४ माघ, २०७३ 

'दीक्षान्त'मा दलित स्वर

दिक्षान्तको दृश्य
टिप्पणी
‘दाजी तमी क्यान ढिला आयौ ? तमीलाई हेर्ने बाको अन्तिम घिड्घिडो पनि अधुरै रहिगयो ।’ दुई दिनदेखि रोइरहेकी बहिनीको सुकेका गलाबाट निस्केको आवाजले बाबुको लासको छेउमा झोक्राइरहेको प्रकाश विश्वकर्माको मुटु अझ चर्किन्छ । लासको शिरपट्टी अस्तव्यस्त हालतमा रोइरहेकी आमाको रोदन अझ बढ्छ । 
बाबु बितेको दुई दिनपछि घर पुग्दा पनि लास उठेको हुँदैन । ऊ ढिला आइपुगेर होइन, अछुतको लास छुनुहुन्न भन्ने सामाजिक मान्यताले गर्दा । परम्परागत पेसा गरेर गाउँमा बस्ने दलित सकिइसकेका हुन्छन् । विष्टका घरेलु हतियारमा पाइन लगाउँदै र घरेलु ज्यावल बनाउदै जीवन अन्त्य गरेका रणबहादुरको लास उठाउने मान्छे हुँदैन । बहिनीले गाउँभरी अनुनय गर्दै हिँड्दा पनि कसैले लास उठाउन सहयोग पाउन नसकेको सुन्दा प्रकाशको मन पीडाले भरिन्छ र मस्तिष्कमा विद्रोहको बिजुली चम्किन्छ । त्यसैले ‘छाउ’ भएकी बहिनीलाई नै लास उठाउन सहयोग गर्न बोलाउँछ । शिल्पी थिएटर, बत्तीसपुतलीमा मञ्चन भइरहेको नाटक ‘दीक्षान्त’को दृश्य हो यो । 
नाटकले एक दलित युवकको कथा भन्छ । अभाव र विभेदको जाँतोमा पिसिएको सुदूरपश्चिमको गाउँबाट समानताको सपना देख्दै राजधानी आइपुगेको युवकले गर्नुपरेको संघर्ष र भोग्नुपरेको पीडा नाटकमा घोलिएको छ । आम दलितको भोगाइझैँ विश्वविद्यालयबाट ‘दीक्षित’ भइसकेपछि पनि दलितले भोगिरहनुपरेको विभेदबाट मुक्ति पाउँदैन मुख्य पात्र । उसलाई लाग्छ, ‘म दलित होइन । मलाई समाज चलाउन आउँछ, मलाई देश चलाउन आउँछ । शास्त्रको व्याख्या गर्न सक्छु ।’ तर, समाजबाट त्यस्तो व्यवहार देख्न÷भोग्न पाउँदैन । 
ऊ भित्र प्रश्नहरू हुँडलिइरहन्छ । ‘मैले के कर्म गरेको छु, जसको कारणले गर्दा म अछुत भएको छु ? मेरो बुवाआमालाई के–के कारणले गर्दा दलित र अछुत भनिन्छ ?’ ‘मेरो शुक्रकीटमा के छ कि मेरो सन्तानचाहिँ जन्मिनुअघि नै दलित हुन्छ ?’ कतैबाट पनि उत्तर पाउँदैन ऊ । 
इतिहासको कालखण्डमा शासकले विभिन्न आग्रहका आधारमा गरेको जात र थर फेर्ने निर्णय आधुनिक अदालतले खारेज गरिदिओस् र दलितको ‘ट्याग’बाट मुक्त गरिदिओस् भन्ने उसको अपेक्षा छ । उसलाई लाग्छ, ‘ती धार्मिक सामाजिक र राजनीतिक आधारमा गरिएका निर्णय थिए । ती अबका दिनदेखि लागू नहुने भनेर भन्न किन नमिल्ने ?’ तर, त्यसो भइरहेको छैन ।
पछिल्लो समय सीमान्त वर्गका लागि छुट्याइएको आरक्षण कोटाले उसको प्रश्न झन् उल्झाइदिएको निष्कर्ष छ उसको । उसलाई लाग्छ दुई-चार ठाउँमा जागिर दिएर दलित बनाइने संस्कारलाई नै निरन्तरता दिइरहेको छ । ऊ भन्छ, ‘दलित हुन्छन् र यिनलाई दलित नै रहिरहन दिनुपर्छ भन्ने नयाँ तर लोभलाग्दो षडयन्त्र हो यो ।’ 
तमाम प्रश्न र पीडाबाट गुज्रिँदा पनि उसको आत्मविस्वास भने गलेको छैन । ‘यी प्रश्नको जवाफ नपाउञ्जेल म चुप लागेर बस्ने छैन । चाहे जस्तोसुकै युद्ध लड्न नपरोस्,’ ऊ भित्रको आत्मविस्वास नाटकमा अभिव्यक्त छ । संस्कारको काम्रो र अन्धविश्वासको चस्माबाट मुक्त चेतनशील पुस्ताले उसलाई साथ दिने संकेतसँगै सकिन्छ नाटक । कथा–भावलाई सम्बोधन गर्ने विप्लव प्रतीकको गीतमा न्ह्यु बज्राचार्यको संगीतले नाटकलाई ‘म्युजिकल’ बनाएको छ । नाटकले पश्चिममा लोकप्रिय देउडा नृत्य र गीतको प्रयोगमार्फत् सीमान्त संस्कृतिलाई पनि उठाएको छ ।
डा. शिव रिजालले लेखेको नाटक ‘दीक्षान्त’ ६ माघबाट शिल्पी थिएटर बत्तीसपुतलीमा मञ्चन भइरहेको छ, जसको घिमिरे युवराजले निर्देशन गरेका छन् । माघ मसान्तसम्म मन्चन हुने नाटकमा जीवन बराल, पवित्रा खड्का, मातृका घिमिरे, झकेन्द्र बिसी, सविन, नमराज, दिवेन, शुलभ केदार बिसी, रमेश, विप्लाद, संगीता, सगुन, काजीलगायतको अभिनय छ ।
साभार: अन्नपुर्ण टुडे, शुक्रबार, १४ माघ, २०७३ 

Thursday, September 10, 2015

अर्ति

आफ्नै हृदयको मसीले
आफ्नो हक लेख्न
संविधानसभामा पुगेपछि
गर्वले कोटको खल्तीमाथि खिलेको
सभासद्को फुली झर्ने गरी
जब सोठ्यायो सत्ताको लौरोले
छिनमै रिसले फुल्दै
छिनमै निराशाले खुम्चदै
डेरा फर्केको सभासद् नातिलाई
हजुरबा लालविर विश्वकर्माले काँधमा थपथपाए
र, भने–
‘हेर् नाति !
यिनीहरुको खप्परभित्र
जुन सिनो गिदी छ
त्यसको कुहिगन्ध मैलेजति
कसले सहेको होला र ?

दिनदिनै बढिरहेको दुःखको घारी
उस्सै छोडेर
हामी जिन्दगीभर हिड्यौं
सालघारीमा गोल पोल्न
र, सुकाएर आफ्नो रगत गोलको रापमा
पगालीरह्यौं यिनीहरुकै हृदयजत्तिकै कठोर फलाम
बजारिरह्यौं घन
र, बनाइदियौं यिनीहरुकै लागि हतियार
आफ्नै भविष्यको धार भुत्ते छोडेर
अर्चापिरह्यौं तिनै हतियार ।

हतियारको बलमा भए शक्तिशाली
र, घन बजारीरहेछन् हाम्रो टाउकोमा,
हतियारकै धारले धारिला भए
र, रेटिरहेका छन् मानवताको घाँटी ।

राम्ररी थाहा छ यिनीहरुलाई
हामीले छोएपछि पानी
कसरी पाइन बनेर चढ्छ हतियारमा
र, बन्छ धारिलो
त्यसैले दिदैनन् पानी छुन ।

यिनीहरुले देखेका छन्
हामीले चलाएपछि खलाँती
कसरी पाउँछ कोइलाले आगोको जीवन
पग्लन्छ फलाम,
र, बन्छ हतियार
जसलाई चलाउने पहिलो शिल्पी
हामी नै हौं
हामीसँगमात्रै छ त्यसलाई चलाउने अब्बल सीप
त्यसैले पस्न नदिएका हुन्
हतियार लुकाइएका यिनका चोटाकोठा ।

तेरो बा बुझ्दै थियो यो कुरा
तर, के सहन्थे
सिध्याइदिए उसलाई हामीले नै बनाएको हतियारले
अब तैंले कुरा बुझेको
पटक्कै चित्त परेको छैन यिनीहरुलाई
अझ तेरो कुरा दुनियाँले बुझेको त
किन पो सहन्थे र ?
होस गर्नुपर्छ है नाति
हामीले अब खुब होस गर्नुपर्छ ।

तँलाई हुर्काउन मलाई
कम्ति सकस परेन
अब त तैंले पनि हुर्काउनुपर्नेछ
एउटा कलिलो भविष्यलाई ।

पुरानो आरन
जिजुबाजेकै पालादेखिको छँदैछ
जसले गालिहाल्छ फलाम
नयाँ आरन
तैंले आर्जेको छँदैछस्
जसले बालिहाल्छ विचारको आगो ।

सुन् नाति,
हामीले हाम्रै लागि हतियार बनाउने बेला भइसक्यो
अब त अबेर पो भइसक्यो’

हजुरबाको अर्ति सुनेको भोलिपल्टैदेखि
नाति सडकमा कोट फुकालेर आएको छ
हजुरबा आरनमा व्यस्त छन् ।

साभार: शुक्रबार (१८ भदौ, २०७२)



Thursday, July 16, 2015

कुकुरदेखि सावधान !

कमरेड पनि आजकाल
कुकुर पाल्न थाल्नुभएको छ ।

आफूले खाने प्लेटमा
कुकुरले चाटीचुटी पारेर खाएको देख्दा
मातृवात्सल्य उम्लिएर आउँछ
कमरेड पत्नीको हृदयमा
, आवेगमा च्वाप्प म्वाइ खानुहुन्छ
खुवाइदिनुहुन्छ
नुहाइदिनुहुन्छ
खुप स्याहार गर्नुहुन्छ ।

बरु, कमरेडपत्नीलाई
दिक्क लाग्न थालेको छ आजकाल
घरमा आइरहने मान्छेदेखि
भन्नुहुन्छ व्यंग्य गरेर पतिलाई
'कति आउँछन् हो तपाईका प्याsssरा मान्छेहरु !
कहिल्यै शान्तिले बस्न पाइँदैन ।'

कमरेडकी छोरी पनि
असाध्यै प्रेम गर्न थाल्नुभएको छ
कुकुरलाई आजकाल
बढ्दै गएकी छोरीले
कुकुरलाई प्रेमपूर्वक मुसारेको देख्दा
कमरेड लामो सास तान्नुहुन्छ
, मनमनै बात मार्नुहुन्छ
'छोरी ! निर्धनसँगको संगतभन्दा
धेरै सजिलो छ जनावरसँगको प्रेम !'

कमरेडको छोरो बिहानै उठेर
कुकुरलाई डो-याउँदै,
सार्वजनिक स्थलमा सौच गराउँदै
जब 'मर्निङवाक' जानुहुन्छ
कमरेड आनन्दले मुस्कुराउनुहुन्छ
, मनमनै बात मार्नुहुन्छ
'छोरा ! खोला किनाराका सुकुम्बासी बस्ती
प्रेम गर्न होइन
सौच गर्नमात्रै योग्य छ ।'

कमरेडले आफ्नो यौवनकालभरी
सिक्नुभयो जीवनदर्शन जर्मनीका माक्र्सबाट
जीवनको उत्तरार्धतिर उहाँलाई लाग्यो-
अब धान्दैन माक्र्सको दर्शनले
अनि ल्याउनुभएको हो
माक्र्सकै देशबाट कुकुर
, श्रद्धाले दिनुभएको हो माक्र्सकै नाम ।

माक्र्सले ठेलीका ठेली किताब लेखेर पनि
सिकाउन नसकेको दर्शन
कुकुरले नै सिकाएको हो कमरेडलाई
, नै चल्तापुर्जा हुनुहुन्छ उहाँ आजकाल ।

उसैबाट जान्नुभएको हो उहाँले
आफ्नो खातिरदारी नगर्नेलाई
जोड-जोडले भुक्न
टोक्न-चिथोर्न
छिर्नै नदिन घरभित्र,
उसैले सिकाएको हो उहाँलाई
आफ्नो मनोकांक्षा पूरा गरिदिनेको पैताला
बडो मनोयोगले चाट्न ।

उहाँलाई आजकाल
आफूसँगै हिडेका मान्छे
आफैंले बनाएका कार्यकर्ता
आफ्नै कमरेड
कसैप्रति पनि छैन विस्वास
उहाँलाई लाग्छ-
फिटिक्कै छैनन् बफादार यिनीहरु !

खासमा, उहाँलाई आजकाल
आफूलाई कमरेड भनेको पनि मन पर्दैन
, टाढिदै जानुभएको छ कमरेडहरूबाटै ।

उहाँ आजकाल
कुकुरसँगै खेल्नुहुन्छ
बात मार्नुहुन्छ
सँगै खानुहुन्छ
सुत्नुहुन्छ
, लेखाएर टाँस्नुभएको छ ढोकामा
कुकुरदेखि सावधान !

साभार: शुक्रबार (३१ असार, २०७२)

Sunday, July 12, 2015

यसपालीको असारमा

रोपाहारहरू भन्छन्–
‘यसपालीको असारमा
रोप्दैनौं हामी पुरानो धानको बीउ
र, ओढ्दैनौं हामी पुरानो घुम । ’

‘पुरानो धानको बीउ–
जिन्दगीकै मल हालेर
रगत र पसिनाकै कुलो लगाउँदा पनि
सप्रियो गाँज मात्रैे
तर दिएन कहिल्यै फल
र, जति नै मोटाए पनि गाँज
जता बह्यो दक्षिणी हावा
त्यत्तैतिर लडिरह्यो सोत्तर भएर ।’

‘पुरानो धानको बीउ–
हल्कियो बोटमात्रै ओग भएर
र, यसको ओगले सप्रन सकेन
आलीमा रोपेको सुखको मास
आलीमा रोपेको खुशीको भटमास
तर सँधैं सप्रिरह्यो आँसुको काँस
र दु:खको बेमौसमी घाँस ।’

‘पुरानो धानको बीउ रोप्दा
जति नै गोडे पनि
गह्रा–गह्रामा हल्किरह्यो मल्लिँडहरू
उम्रिरह्यो गाँज–गाँजमा सामा
र, पुरानो धान रमाईरह्यो सामाकै छहारीमा ।’

तर यसबेला पनि
दिईरहेको छैनन् कथित् छिमेकीहरुले
निकै मेहनत गरेर उत्पादन गरेको
नयाँ धानको बिउ राख्न
र, बियाडमा उमार्न खोजिदैछ
तिनकै तजवीजमा
पटक–पटक फल विनाको नलमात्रै भएको
त्यही पुरानो धानको बीउ
र त रोपाहारहरु भन्छन्–
‘हामी त यसपाली
पुरानो धानको बीउ रोप्नुको सट्टा
भैंसी चराउने विचारमा छौं पुरानो बियाडमा ।’


आज उभिईरहेछ यो मौसम पनि
पुरानो धानको बीउको खिलाफमा
र त बित्दै जाँदा पनि असारका दिनहरु
छैन सुरु भएको मनसुन
न त घटेको छ गर्मी नै ।

रोपाहारहरू भन्छन्–
‘ए ! लाठेहरू हो !
कोदाली अर्चापेर राख
दाँदे तयार राख
हलोको फाली ठिक पार
अनौ, हरिस्, जुवा, जोतारो याद गर
भोर्लाको पात छापेको पुरानो घुमले
ओत्न सक्दैन पानी
तयार गर नयाँ घुमहरू
नयाँ धानको बीउ राख्दैछौं हामी
छिमेकीहरू निउँ खोज्न आउँछन्
तयार पारेर राख तिनीहरुको लागि
गोरू कुट्ने लौरोहरू
भटमासको दल सुरक्षित राख
आऊ, ढिला हुन लागिसक्यो
यो माटोले खोजेको नयाँ बीउ
रोपेपछिको हाम्रो खेत
र मंसिरको भकारी सम्झेर आऊ
नरोपिँदै मान्छेको मुखैमा झुण्डिसकेको
बिशेषज्ञहरूले पनि उत्कृष्ट प्रमाणित गरिसकेको
नयाँ धानको बीउ
जसरी पनि रोपेरै छाडौं यसपालीको असारमा ।’

रोपाहारहरु भन्छन्–
‘यसपालीको असारमा
रोप्दैनौं हामी पुरानो धानको बीउ
र, ओढ्दैनौं हामी पुरानो घुम । ’

ए ! लाठे साथीहरू हो !
के हामीचाहिं त्यही पुरानै धान रोप्न
बाउसे गरेर बस्ने त ?

साभार: नौजवान

गाउन बाँकी गीत

गाइसकेपछि पनि हज्जारौं गीतहरु
अझै गाउन बाँकी नै छ
यो समयको नयाँ गीत ।

छोडेनौं हामीले गाउन
आफ्नै रगतका खोलाहरु सुसाउँदा पनि
झन् त्यसैलाई संगीत बनायौं
रोकेनौं हामीले गीत
आफैंले खनेको माटोमा
आफैं रोपिनुपर्ने चित्कारमा पनि
बरु त्यसैलाई सरगम बनायौं ।

अहँ हामीले रोकेनौं गीतहरु
मादलहरु खोसिंदा
या जिउँदै गाडिदा गायकको शरीर ।

यसबेला यो उपल्लो चौतारोबाट
झुम्म बस्ती देखिए पनि
र, अझै घुर्मैलो छ समय
घुर्मैलोपछि रात पर्छ कि
बिहान हुन्छ ठेगान छैन अझै
त्यसैले रोक्नुहुँदैन अझै गीत ।

यत्ति हो कि गाएर पनि
हज्जारौं गीत
अझै गाउनै बाँकी छ
यो समयको नयाँ गीत
अर्थात मुक्तिको गीत ।

साभार: कलम

Saturday, July 11, 2015

लालीको डाम

काsssली देखिन्थ्यौ तिमी
कालो बादलजस्तै
र, धेरैले मन पराउँदैनथे तिमीलाई ।

मैले भने तिमीमै देखें बर्षिने सम्भावना
पहाड भएर गरें श्पर्श
चम्कियो बिजुली
बर्षियौ तिमी
त्यति नै बेला बसेको हो
मेरो गालामा
तिम्रो ओठको निख्खुर रातो लालीको डाम ।

बर्षापछि खुल्यो आकाश
चम्कियो सुनौलो सूर्य
बिस्तारै तिमी गोsssरी भयौ
सफेद बादलजस्तै
र, उडि गयौ टाढा–टाढा ।

तिनैले पो मन पराउन थाले तिमीलाई
जसले पहिले खोइरो खन्थे ।

सेतोबादलजस्तै तिमी पनि
कहिले पुग्यौ आकासको काखमा
कहिले बेरियौ हिमालको अँगालोमा
कहिले कता
कहिले कता
खुप बरालियौ
र, भुल्यौ मलाई भुसुक्कै ।

म भने गोडमेलमै व्यस्त छु
हामीले रोपेका सपनाको
उस्तै छ तिम्रो लालीको डाम
मेरो गालामा
र, उसैगरी बिजुली पर्खिरहेको छ मौसम ।

साभार: कलाश्री

Friday, July 10, 2015

मुरली केटोको कथा

भाग १ : मुरली केटो
वितृष्णाले विद्रोह जन्मायो । नत्र त बिहेबटुलोमा सहनाई बजाइरहेको हुन्थे होला यतिवेला उनी । उही छोइछिटो, हेलाहोचो । उही कुल्चाई मिचाई । किताबमा हटेर भो र जातीय भेदभाव, व्यवहारमा कहाँ हटेको छ र !
अमिलो मन पारेर सम्झन्छन् उनी, ‘बुबाको पछि लागेर विवाहमा गएको थिएँ । नाच्ने निहुँमा जन्तीले कुल्चेको कुल्च्यै गर्न थाले । असाध्यै रोएँ । तर, घरको सम्झनाले रोयो भन्ठाने सबैले । त्यसपछि मन त कति रोयोरोयो । त्यसले वितृष्णा जन्मायो मलाई पुख्र्यौली पेसाप्रति । त्यसपछि कहिल्यै गइनँ बाजा बजाउन ।
त्यसो त उनी बाजासँगै हुन्छन् अहिले पनि । तर, किबोर्डजस्ता आधुनिक बाजा । ती बाजामाथि उनको औँला कम चल्छ, दिलदिमाग बढी । त्यहीबाट पैदा गरेको धुनले दिन्छ उनको परिचय । तिमी विनाको जीवन…’जस्ता गीतका संगीतकार आशिष अविरल  ।
०००
बागलुङ मल्म गाविसको परियार टोलमा हुर्किएको ठिटो उनी । गाउँघरतिर गाउनबजाउन नाम चलेका उनका बुबा । सांस्कृतिक पर्वमा बाजा बजाउने र लुगा सिलाउने पेसा । उनी भने दुइटै पेसामा छैनन् । तर, पनि कतै न कतै सम्बन्ध छ, पुख्र्यौली पेसासँग उनको अहिलेको परिचय ।
बुबाले छेडेर दिन्थे कहिले बाँसुरी, कहिले मुरली । त्यही बजाउँदाबजाउँदै संगीतमा रस पस्यो उनलाई । सबैले भन्थे– ‘राम्रो बजाउँछस् ।हुँदै जाँदा त मुरली केटोपो भन्न थाले गाउँघरमा । अनि त आफैँ छेड्न थाले बाँसुरी पनि । पञ्चेबाजा बजाउने पेसा त छाडे । तर, बाजै बजाउने नसा पो लाग्यो ।
स्कुल छुटेर खोल्चाखाल्चीतिर झर्‍यो । बाँस खोजेर ल्यायो । छेड्यो अनि बजायो । भनेजस्तो बजेन भनेर फोर्‍यो । भोलिपल्ट फेरि तलतल लागिहाल्थ्यो ।
फेरि उही कर्म ।
०००

मसालको प्रभाव भएको जिल्ला बागलुङ । रक्तिम सांस्कृतिक अभियानलाई उनीजस्तै कलाकार बजाउन जान्ने मान्छे चाहिएको थियो । झन्डै पाँच वर्ष अभियानमा हिँडे उनी । त्यहाँबाट संगीतको आधारभूत ज्ञान पनि लिए उनले । राजनीति पनि चिने, तर राजनीति गर्न भने सकेनन् ।
राजनीतिमा अगाडि गएर नेतृत्व लिन खोज्नु पर्दोरहेछ । तर, मलाईचाहिँ क्षमता हेरेर नेतृत्व दिए हुने भन्ने लाग्ने । त्यस्तो त नहुने रहेछ ।उनले यसरी बुझे राजनीति ।
उसो त उनको महत्त्वाकांक्षा पनि कम थिएन । राजनीति गरिसकेपछि प्रधानमन्त्री हुने गरी पो गर्नुपर्छ भन्ने लाग्ने । तर, पार्टी सानो छ, जिन्दगीमा प्रधानमन्त्री हुने छाँट देखिनँ ।यसो भन्दै उनी जोडले हाँसे ।
अभियानमा हिँड्ने वेला उनी बागलुङ सदरमुकाममा क्याम्पस पनि पढ्दै थिए । उनको प्रतिभा राम्ररी चिनेका रहेछन् मसालका तत्कालीन नेता तथा अंग्रेजी गुरु झोकेन्द्र थापा । उनले भने, ‘तपाईंजस्तो मान्छे यहाँ बसेर हुन्न । काठमाडौं गरेर
संघर्ष गर्नूस् ।
गुरुकै भनाइ शिरोधार्य गरेर उनी ०५७ मा छिरे काठमाडौं । अनि सुरु भयो कलेजको पढाइ, शास्त्रीय संगीतको सिकाइ र दु:खका शृंखला ।
०००
उनले भोगेको दु:खको कारणमा उनको जात पनि मिसिएको छ । संगीतजातैले पाएको क्षेत्र । तर, संगीतमा पुस्तौनी योगदान गर्दै आएको जाति संगीतजत्तिकै सम्मानितचाहिँ किन हुँदैन ? भोगाइ बिझ्छ उनलाई । तर, कारण पनि बुझेका छन् ।
कुरा वर्गको हो,’ उनी केही राजनीतिक भए, ‘जसले काम गर्छ, त्यसको फल खान त्यसले पाउने समाज संरचना कहाँ छ र हाम्रो । जसले मजदुरी गरेर घर बनाउँछ, उसले त्यहाँ बस्न पाउँदैन ।
थरप्रति आपत्ति होइन, तर त्यसबाट उत्पन्न हुने मनोविज्ञानप्रति आपत्ति छ मेरो । म चर्चित हुनसक्छु । तर, मेरो समकक्षीले मलाई हियाउन ल दमाईं आयोभनिदिन्छन् । अहिलेको समाजलाई त्यति भए पुग्छ ।
उनको ठहर छयो जात रहेसम्म विभेद हट्दैन । चाहे दलित आरक्षण गरियोस् या समानताको संविधान बनोस् । उनलाई आपत्ति छदमाईं शब्दले पैदा गर्ने मनोविज्ञान र चिन्तनप्रति ।
भन्छन्सहर सभ्य छ । तर, उनको भोगाईमा त्यो ढोँग मात्र हो । जातीय विभेदको मानसिकतामा यो झन् जब्बर छ ।
मैले जातीय कारणले नै कोठा सर्नुपरेको छ । एकपटक कोठा सर्ने क्रममा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्रोफेसरको घरमा कोठा पाइयो । उहाँले पहिले हुन्छ भन्नुभएको थियो । जात थाहा पाएपछि अर्कै मान्छेले हेरेको छ भन्नुभयो ।तीतो अनुभव सुनाए उनले ।
उनले हाँस्दै निष्कर्ष निकालेयो आस्तिकता भन्ने चिज जति पढ्दै गयो, त्यति पो बढ्दो पो रहेछ । विज्ञानलाई स्विकारेर डाक्टर बनेको मान्छेले अप्रेसन गर्नुअघि पूजा गर्न थाल्छ । सहरमा एउटा फरक भने उनले पाएका छन् । त्यो हो खुलेरै विभेदचाहिँ गर्न नसक्ने । योवेला राज्यले बल प्रयोग गरेर थिति बसाउनु आवश्यक रहेको उनको धारणा छ ।
संगीत क्षेत्रमा पनि त्यस्तो विभेद कायमै छ । पञ्चेबाजा बजाउनेलाई हेय दृष्टिले हेर्ने, पारिश्रमिक दिन कन्जुस्याई गर्ने मानसिकता भोगेका छन् उनले । त्यही भएर उनले जाने पनि सहनाई र पञ्चेबाजा बजाउँदैनन् ।
०००
उनी आफ्नो थर भन्दैनन् । लेख्दैनन् । उनको दाबी छजातीय मनोविज्ञान मेट्न यसो गरेको । तर, त्यो उत्तरले कहाँ सुख पाएका छन् र ? भन्नेले भनिरहेकै छन्आफ्नो जात खुलाउन नसकेर थर नलेखेको । त्यसोभन्दा उनलाई कम्ति झोँक चल्दैन । भन्छन्, ‘उपल्लो जात भनिएकाले थर लेखेन भने त्यो महान् हुन्छ, समताको पक्षमा काम गरेको ठहर्छ । हामीले लेख्दा किन जात देखाउन नसकेको भन्ने ?’
आफ्नो थर नलेखेर ठूला जाति भनिएकाको थर लेख्ने कुराको भने खरो विरोध गर्छन् । उनको भनाइ छ, ‘त्योचाहिँ जात सानोठूलो छ भन्ने स्विकारेको हो ।
कत्तिले भन्छन्मान्छेको दुई जात । महिला र पुरुष । तर उनको प्रतिवाद छ त्यसमा, ‘होइन, त्यो त लिंग पो हो त ? कहाँ जात हो र । मान्छेको जात त मान्छे नै हो । आर्यन, मंगोलियन आदिलाई प्रजाति मान्न सकिएला ।
उनी ठान्छन्आरक्षणले दलितको मुक्ति हुँदैन । त्यसका लागि बरु दलित समुदायको आर्थिक विकास र शिक्षाको विकासमा जोड दिन्छन् । आरक्षण त उही बाठाटाँठाले पाउने न हुन्,’ उनले बुझेका छन् ।
 
भाग दुई : संगीत सागरमा
०५७ मै उनले रेडियो नेपालमा लोकगीत प्रतियोगितामा भाग लिने मौका पनि पाए । त्यसले लोकगीतको माहोलमा मिसायो उनलाई । लोकदोहोरीको एल्बम निकाल्न थाले । तर, गीत न हिट हुन्थ्यो । न फ्लप । लगानी उठ्थ्यो तर आफ्नो खल्तीसम्म आइपुग्ने गरी बिक्दैनथ्यो ।
उनी सन्तुष्ट हुन सकेनन् । जे पर्ला भनेर गाउँ फर्के र डेढ वर्षजति पढाए बोर्डिङमा । तर, किन टिक्थे र त्यहाँ, संगीतको नशा जो लागेको थियो । फेरि काठमाडौं आए र एल्बम निकाले । तर, दशा उही, न हिट न त फ्लप । त्यसपछि फेरि मन बरालियो । जागिर खान थाले संस्थातिर तर संगीतको भोक किन घटथ्यो र ?
अब किबोर्ड किन्छु र संगीततिर लाग्छुमनमनै अठोट लिए । ऋण गरेर दाम पनि जुटाए । सहुलियतमै किबोर्ड बेच्ने मान्छे पनि फेला पारे । तर, दुर्भाग्य π त्यही वेला बुबाको गोडा फ्याक्चरभयो । पैसा उपचारमै सकियो । योजनालाई डेढ वर्ष पर धकेल्यो ।
त्यसवेला मात्रै होइन, यस्तै केही न केही भएर पटकपटक योजना असफल भए । तर, हिम्मत भने हारेनन् । उनको आशा जागै थियो ।
पाँचौँ प्रयासमा किबोर्ड त किने । तर, त्यसैवेला उनलाई एपेन्डिसाइटिस भयो । अप्रेसनपछि आराम गर्नुपर्‍यो । त्यसले फाइदै गर्‍यो । त्यही वेला बासना एल्बमको संगीत सिर्जना गरे । तर, काम भनेजसरी अघि बढेन । करिब डेढ वर्ष त्यत्तिकै अल्मलियो । कहिले भनेजस्तो गीतकार नपाउने, कहिले प्राविधिक व्यवस्था नमिल्ने । एउटा जोश थियो पहिलो आधुनिक एल्बम गर्ने भनेपछि । पछि त सेलाउँदै गयो । तर, पनि उनले गीतकार आनन्द अधिकारीको साथ पाए । त्यसमा नरेन्द्र प्यासीको स्वरले ज्यान भर्‍यो । तैपनि आधुनिक गीत बजार घट्दो थियो । तर, जब बासना बजारमा पुग्यो, त्यसको सफलताले आशिष खुसी मात्रै भएनन् ।
उनको जीवनमा सबैभन्दा खुसी भएको समय पनि
त्यही थियो ।
०००
उनलाई पहिले लाग्थ्योसंगीत नसिकी हुन्न । सिक्दै गएपछि लाग्योनगरी पनि त नहुने रहेछ ।
सिकाइको भोकले डोरेमी संगीत पाठशाला, गुरुदेव कामतदेखि नोर्बु आप्पासम्म पुर्‍यायो । जुन जारी छ अझै । काम पनि
जारी नै छ ।
तर, अहिलेको ट्रेन्डचाहिँ कताकता आफूले पछ्याएको बाटोभन्दा फरक भएजस्तो लाग्छ उनलाई । आवेगमा, प्रतिशोधमा गीत लेख्ने, संगीत गर्ने प्रचलन पो देख्छु म हिजोआज । के भएर हो कुन्नि सिआरबिटी/पिआरबिटीमा पनि त्यही चलेको छ । त्यसले त संगीत भनेकै यस्तै रहेछ कि के हो भन्ने पो हुन थालेको छ । संगीत क्षेत्रलाई डामाडोल बनाएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको बाटोबाट झन् पछाडि परेको छ ।यो अवस्थालाई उनी राजनीतिक भाषा प्रयोग गरेर भन्छन्, ‘संगीतका लागि अहिले संक्रमणकालीन समय छ ।
०००
अन्तर्राष्ट्रिय संगीतको अध्ययन गर्ने हो भने संगीतकार संगीतका धेरै साधनमा पोख्त हुन्छन् । जसको कुशलतापूर्वक प्रयोग गरेर उनीहरू भावनाअनुरूपको संगीत सिर्जना गर्छन् ।
तर, यहाँ त्यस्तो छैन । साँप्रै ठटाएर भए पनि भाका निकालेपछि संगीतकार हुन्छन् । बाँकी त एरेन्जरले पो मिलाउँछन्,’ उनी हाँस्दै भन्छन्, ‘यस्तो त गाउँमा धेरैले गर्छन् ।
उनी संगीतकार मात्रै होइनन्, एरेन्जर पनि हुन् । त्यसैले कस्ता संगीत सिर्जना भइरहेका छन् । नजिकैबाट बुझेका छन् । रुने शब्द छ, त्यसमा नाच्ने संगीत हुन्छ । अनि एरेन्जरलाई भन्छन्रुने बनाउनुपर्‍यो । गीत नै नाच्ने छ त कसरी रुने बनाउने ?’ उनी धेरैपटक अफ्ठयारोमा परेका छन् । यस्तो वेला संगीतबाटै गोधूलिको अनुभूति हुने, झमझम पानी परेको अनुभूति दिने सिर्जना त झन् के आउँथे । त्यस्तो सिर्जनाका लागि संगीतको गहिरो अध्ययन आवश्यक छ । त्यस्तो अध्ययन भएका संगीतकार औँलालाई पनि भाग पुग्दैनन् नेपालमा ।
उनको भोगाइ छत्यसैले जनस्तरमा संगीत गर्नुको महत्त्व नै स्थापित भएको छैन । गाउँमा तैँले के काम गर्छस्भनेर सोध्छन् । म संगीत गर्छुभन्यो । कहाँ π संगीत गरेर हुन्छ, यसो पैसा आउने काम गर्नुपर्छ नि । बरु स्कुलतिर पढाउनूभन्छन् ।
संगीत गरेर नि पैसा आउँछभन्यो । भाका निकालेर पनि कहीँ पैसा आउँछ र ?’ भन्छन् । यसले नेपालमा संगीतको अवस्था चित्रण गर्छ । उनलाई लाग्छजबसम्म जनस्तरसम्म संगीतको महत्त्व बुझाउने संगीत सिर्जना हुँदैन, त्यसवेलासम्म संगीत समाजमा स्थापित हुन्न ।
०००
संगीतमा लागेर उनले जानेको यत्ति होसंगीत सागर हो । भन्छन्, ‘अहिले आएर मलाई लागेको छ, म यो क्षेत्रमा खाली नै छु । मेरो भण्डारमा केही पनि छैन । संगीतमा लाग्ने हो भने पूरै भण्डार भर्नुपर्छ । अध्ययन गरेर सकिन्नँ कि झैँ लाग्छ । यो जुनीमा वास्तविक संगीतकार बन्न सकिन्नँ कि झैँ लाग्छ । तर, यत्रो संघर्ष गरेर यहाँ आइपुगेको छु । हिम्मत हार्दिनँ, प्रयत्न गर्दै छु ।
उनले बुझेको अर्को कुरा होसंगीत सिर्जना हो नै । त्यसैले प्राकृतिक क्षमता त आवश्यक छ । तर, शिक्षा पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ ।
यो बुझाइमा पुग्न उनलाई केही समयअघिको भारत भ्रमणले पनि सहयोग गर्‍यो । उनी त्यहाँ संगीत सिक्ने बहानामा एक प्रसिद्ध संगीतकारकहाँ पुगे । उनी एरेन्जर पनि रहेछन् । त्यहाँको साधन र प्रविधि देखेर उनलाई लाग्योओहो ! यिनी पनि एरेन्जर म पनि एरेन्जर । आकाश जमिनको फरक ।
उनले बुझ्दै गएती त पियानिस्ट रहेछन् । संगीत शिक्षक पनि रहेछन् । त्यति मात्रै हो र साउन्ड इन्जिनियर रहेछन् । पश्चिमी संगीतको उस्ताद नै रहेछन् । ज्याज, ब्लुज, रक सबैको गहिरो अध्ययन । भारतको संस्कृति पनि खर्लप्पै खाएका । शास्त्रीयमा पनि उस्ताद । जब ती संगीतकारले अझै महिनाको १२ हजार तिरेर संगीत सिक्दै छु भने त्यसपछि उनलाई ठूलो चड्कन महसुस भयो । उनलाई लाग्यो, ‘हत्तेरिका π ती पनि संगीतकार, म पनि संगीतकार र तिघ्रा ठटाएर भाका हाल्ने पनि संगीतकार ।उनी निष्कर्षमा पुगे, ‘बल्ल थाहा पाएँ कि मैले त केही जानेको रहेनछु । जरा त कहाँ हो कहाँ ? पात मात्रै पो भएका रहेछौँ ।
त्यसैले अहिले संगीतको सन्दर्भमा बहस चल्दा उनले भन्ने गर्छन्, ‘हामी त पात ! संगीतको जरा जान्न र फूल बन्न निकै साधना गर्नुछ ।

साभार: नयाँ पत्रिका